فصل سوم پایان نامه

فصل مربوط به روش تحقیق (معمولا در فصل سوم پایان نامه می آید) یکی از فصول کلیدی پایان نامه است که در بعضی رشته ها ، بیشترین حجم پایان نامه را به خود اختصاص می دهد . البته ماهیت فصل سوم پایان نامه بر اساس نوع رشته و تخصص کاملا متفاوت است . به طور کلی می توان گفت که این بخش شامل موارد زیر است (نکته قابل توجه این که تمامی پایان نامه ها الزاما دارای زیر بخش های ذیل نیستند ، به ویژه پایان نامه های نوع اسنادی – کتابخانه ای) :
نوع پژوهش
تعیین جامعه آماری و حجم نمونه
محیط پژوهش
نمونه پژوهش
روش نمونه گیری
روش گردآوری اطلاعات
توضیح ابزار گردآوری اطلاعات و روایی و پایایی ابزار
روش تجزیه و تحلیل داده ها

نوع پژوهش

پایان نامه ها را می توان بر اساس هدف تحقیق ، به پژوهش های بنیادی و کاربردی تقسیم کرد.
• تحقیق بنیادی
پژوهشی است که به کشف ماهیت اشیاء ، پدیده ها و روابط بین متغیرها ، اصول ،قوانین و ساخت یا آزمایش تئوری ها و نظریه ها می پردازد و به توسعه مرزهای دانش در آن رشته علمی کمک می نماید. هدف اساسی این نوع پژوهش تبیین روابط بین پدیده ها ، آزمون نظریه ها و افزودن به دانش موجود در یک زمینه خاص است. برای مثال «بررسی رابطه اعتماد و تعهد در روابط صنعتی» یک نمونه تحقیق بنیادی است . این نوع پژوهش ها در یک سطح گفتمانی کلی و انتزاعی در حوزه یک علم اختصاص دارند . تحقیق بنیادی می تواند نظری یا تجربی باشد. تحقیق بنیادی نظری از روش های استدلال عقلانی و قیاسی استفاده می کند و بر پایه مطالعات کتابخانه ای انجام می شود. تحقیق بنیادی تجربی از روش های استدلال استقرائی استفاده می کند و بر پایه روش های میدانی انجام می شود.
• تحقیق کاربردی
پژوهشی است که با استفاده از نتایج تحقیقات بنیادی به منظور بهبود بخشیدن و به کمال رساندن رفتارها ، روش ها ، ابزارها، وسایل، تولیدات، ساختارها و الگوهای مورد استفاده جوامع انسانی انجام می شود.هدف تحقیق کاربردی توسعه دانش کاربردی در یک زمینه خاص است . در اینجا نیز سطح گفتمان انتزاعی و کلی ، اما در یک زمینه خاص است . برای مثال «بررسی میزان اعتماد مشتریان به سازمان فرضی» یک نوع تحقیق کاربردی است.

تعیین جامعه آماری و حجم نمونه

فصل سوم پایان نامه باید شامل جامعه آماری باشد. جامعه آماری به مجموعه افراد ، اشیاء و یا به طور کلی پدیده هایی اطلاق می شود که محقق می تواند نتیجه مطالعه خود را به کلیه آن ها تعمیم دهد.جامعه آماری تحقیق با یک یا چند صفت مشترک شناسایی می شود . در بیشتر موارد ، به سبب حجم گسترده جامعه آماری ، مراجعه به کلیه آحاد جامعه و مطالعه تک تک آن ها امکان پذیر نیست . در این صورت محقق ناگزیر است که بخشی از جامعه آماری را مورد مطالعه قرار داده و نتیجه بررسی را به تمامی جامعه آماری تعمیم دهد. مراجعه به بخشی از جامعه آماری جهت شناسایی همه آن را «روش نمونه گیری» می نامند .
انجام این کار زمانی امکان پذیر است که یک گروه نمونه از جامعه آماری ، کلیه صفات و ویژگی های آن جامعه آماری را دارا باشد و بتوان آن را نماینده کل جامعه به شمار آورد . پس نمونه آماری به بخشی از جامعه آماری اطلاق می شود که ویژگی ها و صفات جامعه آماری را در خود داشته باشد و محقق بتواند با مطالعه آن بخش ، درباره جامعه آماری قضاوت کند . در عین حال نمونه آماری باید قابل دسترسی بوده و امکان مطالعه آن توسط محقق فراهم باشد. به طوری که از توضیح درباره نمونه آماری روشن می شود، می توان برای نمونه آماری از دو ویژگی عمده روایی و تناسب حجمی سخن گفت :
• روایی نمونه آماری
یعنی بتوانیم نمونه مورد مطالعه را از نظر همگونی با جامعه مورد مطالعه و دارا بودن ویژگی ها و صفات آن ، بخشی از جامعه آماری تلقی کنیم .
• تناسب حجمی نمونه آماری
تناسب حجمی نمونه مورد مطالعه در آن است که بخش مورد مطالعه حجم کافی و مناسب داشته باشد ، به طوری که از نظر کمی نیز بتوان آن را نمایشگری از جامعه آماری تلقی کرد و نتایجه مطالعه را به جامعه تعمیم داد . کاری که نمونه گیری به عنون یک ابزار تحقیق می کند ، تسهیل کار تحقیق است و هر چه تعداد افراد بیشتر باشد وقت و هزینه بسیار زیادی صرف می شود و احتمال اشتباه زیاد می شود. بنابراین بررسی از طریق نمونه گیری نسبت به بررسی از طریق سرشماری دارای مزایای زیر می باشد.
هزینه آن کمتر است .
چون به تعداد کمتری مصاحبه کننده (آمار گیر) احتیاج است می توان آن ها را در سطح بالاتری انتخاب نمود .
این تعداد محدود را می توان بهتر آموزش داد .
در هر مصاحبه می توان وقت و دقت بیشتری صرف نمود.
در هر مصاحبه می توان تعداد بیشتری سؤال مطرح کرد.
کل زمان لازم برای انجام مصاحبه و محاسبه و تجزیه و تحلیل ارقام کمتر است . موضوع برآورد حجم نمونه و انتخاب یک نمونه مناسب، یکی از مسائلی است که اکثر محققین در شروع مطالعه و پژوهش خود با آن سر و کار دارند . نکته قابل توجه این که چنان چه حجم نمونه کمتر از میزان لازم در نظر گرفته شود، ممکن است نتایج استنباط شده از آن در مورد جامعه از دقت کافی برخوردار نبوده و امکان تعمیم نتایج حاصل از نمونه به جامعه وجود نداشته باشد . این موضوع آن قدر مهم است که در بین پژوهشگرانی که از روش های آماری برای رفع نیازهای علمی حیطه تخصصی خود بهره می گیرند ، این برداشت نادرست وجود دارد که حجم نمونه هر چه بزرگ تر باشد ، نتایج بهتری حاصل خواهد شد. این مسأله حتی گاهی اوقات طوری مطرح می گردد که هر چه حجم نمونه به حجم جامعه نزدیک تر باشد، وضعیت بهتری را برای مطالعه انتظار داریم .
ذکر این نکته بسیار مهم است که چنانچه تغییرپذیری متغیر مورد نظر در جامعه زیاد باشد، باید نمونه ای با حجم بزرگ تر در اختیار داشته و اطلاعات بیشتری در مورد آن متغیر کسب نمود. اما باید توجه داشت که همواره در نمونه های با حجم بزرگ ، تضمینی برای اتخاذ تصمیم منطبق بر واقعیت وجود ندارد . در عمل مشکلات انتخاب حجم نمونه کوچک بر همگان واضح است . ولی از آنجا که بسیاری از پژوهشگران به جزئیات و ظرافت های استفاده درست از روش های استنباط آماری واقف نیستند ، مشکلات استفاده از حجم نمونه بزرگ در مطالعات برای همه مبرهن نیست.
برای انتخاب حداقل حجم نمونه مورد نیاز، روش های متعددی وجود دارد . چیزی که مسلم است این است که حداقل حجم نمونه مورد نیاز را باید بر اساس اهداف اصلی تحقیق برآورد نمود . پژوهش ها و مطالعات کاربردی بر اساس اهداف اصلی به دو دسته زیر تقسیم می شوند:
• مطالعات معطوف به مقدار
پژوهشی که هدف یا اهداف اصلی آن ، برآورد یک پارامتر (مانند میانگین ، واریانس یا نسبت یک ویژگی خاص و غیره) از جامعه است (برآوردیابی نقطه ای یا فاصله ای).
• مطالعات معطوف به تصمیم
تحقیقاتی که هدف یا اهداف اصلی آن ها ، بررسی وجود یا عدم وجود ارتباط بین متغیرهای آماری است (فرضیه آزمون آماری های).

روش های نمونه گیری

روش های نمونه گیری آماری که عموما در تحقیقات و پژوهش های کاربردی مورد استفاده قرار می گیرد در فصل سوم پایان نامه ارائه می گردد. این بخش از فصل سوم پایان نامه را به این صورت می توان دسته بندی کرد:
نمونه گیری تصادفی ساده
در این نوع نمونه گیری به هر یک از افراد جامعه احتمال مساوی داده می شود تا در نمونه انتخاب شود . به عبارت دیگر اگر حجم افراد جامعه را N و حجم نمونه را n فرض کنیم ، احتمال انتخاب هر فرد جامعه در نمونه مساوی n است . انتخاب نمونه تصادفی ساده را به دو شیوه می توان انجام داد :
• قرعه کشی
برای انتخاب یک نمونه تصادفی ساده به شیوه قرعه کشی باید با توجه به چارچوب نمونه گیری از میان افراد جامعه یک نمونه به حجم نمونه مورد نظر از میان افراد فهرست شده به حکم قرعه انتخاب کرد.
• با استفاده از جدول اعداد تصادفی
در شیوه دوم ، باید حجم جامعه مورد نظر را N قرار داد . سپس به تعداد ارقام تشکیل دهنده حجم جامعه ، ستون یک رقمی در جدول اعداد تصادفی منظور داشت (مثلا حجم جامعه 50 شامل دو رقم است بنابراین دو ستون یک رقمی در جدول اختیار می کنیم). پس از آن باید یک نقطه شروع (به طور تصادفی) برای انتخاب واحدها اختیار کرد.
سرانجام عمل انتخاب را از این نقطه آغاز کرده و هر عددی که کوچک تر یا مساوی N باشد را به عنوان نمونه انتخابی منظور می کنیم .
نمونه گیری طبقه ای
در نمونه گیری طبقه ای ، واحدهای جامعه مورد مطالعه در طبقه هایی که از نظر صفت متغیر همگن تر هستند ، گروه بندی می شوند، تا تغییرات آن ها در درون گروه ها کمتر شود . پس از آن ، از هر یک از طبقه ها تعدادی نمونه به صورت تصادفی انتخاب می شود . معمولا برای طبقه بندی واحدهای جامعه ، متغیری به عنوان ملاک در نظر گرفته می شود که با صفت متغیر مورد مطالعه بستگی داشته باشد.
برای مثال به منظور بررسی نسبت قبول شدگان در پایه پنجم آموزش ابتدایی در شهر تهران و رابطه آن با محل جغرافیایی دبستان، می توان ابتدا دبستان های شهر تهران را برحسب محل دبستان به پنج طبقه تقسیم کرد: طبقه یک شامل دبستان های شمال غربی، طبقه دوم دبستان های شمال شرقی، طبقه سوم دبستان های مرکزی شهر، طبقه چهارم دبستان های جنوب غربی و طبقه پنجم دبستان های جنوب شرقی . پس از آن از هر طبقه تعدادی دبستان به روش تصادفی ساده انتخاب کرد.
در نمونه گیری طبقه ای حجم نمونه (n) را به شیوه های مختلف می توان میان طبقه ها تقسیم کرد. ساده ترین شیوه ، تقسیم مساوی تعداد نمونه میان طبقه هاست . سایر شیوه ها شامل انتساب بهینه و انتساب متناسب است . در انتساب متناسب به تناسب حجم هر طبقه ، حجم نمونه در آن طبقه تعیین می گردد.
نمونه گیری خوشه ای
در صورتی که فهرست کامل افراد جامعه مورد مطالعه در دسترس نباشد، می توان افراد جامعه را در دسته هایی خوشه بندی کرد . سپس از میان خوشه ها به تصادف نمونه گیری به عمل آورده و تمام حجم خوشه را سرشماری نمود. برای این منظور فهرستی از این خوشه ها تهیه می شود و از آن به عنوان چارچوب نمونه گیری استفاده می شود. نمونه گیری خوشه ای در صورتی کارآمدتر از نمونه گیری تصادفی ساده است که چارچوب نمونه گیری (فهرست کامل افراد جامعه) در دسترس نباشد، اما با تشکیل مجموعه هایی از افراد ، بتوان خوشه هایی تشکیل داد و فهرست خوشه ها را به سهولت به دست آورد . باید توجه داشت که هر چه حجم خوشه ها افزایش یابد و تشابه افراد آن از نظر صفت متغیر مورد بررسی بیشتر باشد ، دقت نمونه گیری خوشه ای کمتر می شود.

ابزارهای گردآوری داده ها و اطلاعات

یکی از اصلی ترین بخش های هر کار پژوهشی را جمع آوری اطلاعات تشکیل می دهد. لذا این بخش اهمیت ویژه ای در فصل سوم پایان نامه دارد. چنانچه این کار به شکل منظم و صریح صورت پذیرد، کار تجزیه و تحلیل و نتیجه گیری از داده ها با سرعت و دقت خوبی انجام خواهد شد. روش های گردآوری اطلاعات پژوهش به دو دسته کتابخانه ای و میدانی تقسیم می شود.در خصوص گردآوری اطلاعات مربوط به ادبیات موضوع و پیشینه پژوهش از روش های کتابخانه ای و جهت جمع آوری اطلاعات برای تأیید یا رد فرضیه های پژوهش از روش میدانی استفاده می شود.
محققان برای جمع آوری اطلاعات در کارهای پژوهشی ، چهار روش عمده را مورد استفاده قرار می دهند . با مطالعه این بخش می توانید روش منتخب برای جمع آوری داده ها در تحقیق خود را تشخیص دهید و با انتخاب شیوه مناسب از ایجاد انحراف در تحقیق خود پیشگیری کنید.
استفاده از اطلاعات و مدارک موجود
در برخی تحقیقات ، اطلاعاتی که باید به عنوان داده مورد بررسی و تجزیه و تحلیل قرار گیرند از پیش آماده هستند. بدین صورت که محقق به دنبال اطلاعات جدید نیست، بلکه می تواند نسبت به جمع آوری اطلاعاتی که از قبل تهیه شده اند و در پرونده های مشخص (درمانگاهی، بیمارستانی ، ثبت احوال، دانشجویی ، دانش آموزی و مراجعین به مراکز مختلف شهرداری و …) موجود است اقدام کند.
• مزایا : این روش به واسطه موجود بودن اطلاعات ارزان است . در وقت نیز صرفه جویی می شود .اما مهم ترین مزیت آن امکان ارزیابی روند موضوع مورد بررسی در گذشته است که در مطالعات گذشته نگر بسیار حائز اهمیت است .
• معایب: ناقص بودن و در دسترس نبودن اطلاعات از اشکالات عمده این روش است . گاهی ملاحظات اخلاقی مانع از دست یابی به اطلاعات مورد نظر می باشد. قدیمی و کهنه بودن اطلاعات هم ممکن است در برخی موارد مطرح باشد.
• مشاهده
از روش های جمع آوری اطلاعات است که در آن رفتار مشخصات موجودات زنده ، اشیاء و پدیده ها با استفاده از ویژگی های گوناگون آن ها ملاحظه و ثبت می گردد. منظور از مشاهده ، ثبت دقیق تمام جوانب بروز یک حادثه ویژه یا رفتار و گفتار فرد یا افراد از راه حواس و یا سایر راه های ادراکی (کمک گرفتن از ابزار خاص) می باشد.مشاهده منظم در تحقیق ضروری است ؛ بنابراین مشاهده باید :
به هدف تحقیق مربوط باشد .
برنامه و نحوه عمل آن از قبل مشخص و تنظیم شده باشد.
به طور دقیق و منظم ثبت شود .
میزان اعتبار و صحت انجام آن قابل سنجش و بررسی باشد.
• مزایا: امکان بررسی جزئیات موضوع وجود دارد . به طوری که می توان صحت اطلاعات جمع آوری شده را با وسایل دیگر آزمایش کرد. برای جمع آوری اطلاعات زمینه ای مناسب است . در زمان کوتاه اطلاعات زیادی به دست می آید و اعتبار علمی اطلاعات بالاست .
• معایب: حضور مشاهده گر می تواند بر روند فعالیت مورد مشاهده تأثیرگذار باشد.تمایلات شخصی مشاهده گر و میزان توانائی او در مشاهده و ثبت دقیق فعالیت مورد مشاهده ممکن است تأثیرگذار باشد.عوامل محیطی بر نوع و روش گردآوری اطلاعات موثر است . استاندارد کردن و طبقه بندی اطلاعات مشکل است (به ویژه در ثبت رفتار انسانی) . مشکلات اخلاقی در مشاهده اعمال شخصی وجود دارد . برای نمونه های زیاد ، روشی وقت گیر و پر هزینه است .
• مصاحبه یکی از روش های جمع آوری اطلاعات است که در آن به صورت حضوری یا غیر حضوری از افراد یا گروهی از آن ها پرسش می شود. نکته مهم آن است که سوالات مصاحبه از پیش اندیشیده شده و تعیین شده است . آنچه مصاحبه را به صورت های مختلف طبقه بندی می کند ، میزان انعطاف پذیری آن و یا نحوه اجرای آن است . مصاحبه را یکی از روش هایی دانسته اند که امکان دریافت پاسخ در آن بیش از روش های دیگر است ، زیرا در هنگام مصاحبه امکان تحریک آزمودنی برای دادن پاسخ وجود دارد و نیز می توان در صورت ابهام با توضیح موضوع را روشن ساخت.

مهم ترین انواع مصاحبه به شرح زیر عنوان شده اند:
مصاحبه انعطاف پذیر یا آزاد
در این نوع چارچوب و حدود پرسش ها برای مصاحبه گر مشخص است . زمان و توالی پرسش به سلیقه مصاحبه گر بستگی دارد . در این حالت رفتار آزمودنی طبیعی تر است و اطلاعات واقعی تری به دست می آید . مصاحبه گر می تواند سوالات اضافی نیز طرح کند ، مصاحبه با انعطاف پذیری.
مصاحبه متوسط یا منظم
در این نوع مصاحبه ، مصاحبه گر از پرسشنامه ای با پرسشهای مشخص و با توالی ثابت استفاده می کند، اما معمولا پرسش ها به صورت باز هستند . در این جا جمع آوری اطلاعات کمی و سطحی است . مصاحبه با انعطاف ناپذیر یا پرسشنامه همراه با مصاحبه : مصاحبه گر از پرسش نامه ای با پرسش های مشخص و با توالی استاندارد استفاده می کند . پاسخ ها ثابت و از قبل پیش بینی و طبقه بندی شده اند و معمولا پرسش ها به صورت بسته هستند. این روش در مطالعات بزرگ و زمانی که پژوهشگر از تنوع پاسخ ها اطلاع دارد به کار می رود.
نکات مهم در مورد انجام مصاحبه
تکلم با زبان شخص مصاحبه شونده
دخالت ندادن تمایلات شخصی مصاحبه گر
کسب اجازه در هنگام استفاده از دستگاه ضبط صدا
رعایت مقام و موقعیت اجتماعی افراد
بیان توضیحات کافی قبل از شروع مصاحبه
• پرسشنامه به عنوان یکی از متداول ترین ابزارهای گردآوری اطلاعات در تحقیقات پیمایشی مورد استفاده قرار می گیرد و عبارت است از مجموعه ای از پرسش های هدف دار که با بهره گیری از مقیاس های گوناگون ، نظر ، دیدگاه و بینش فرد پاسخگو را مورد سنجش قرار می دهد.
پرسشنامه شامل دسته ای از پرسش هاست که بر طبق اصول خاصی تدوین گردیده است و به صورت کتبی به افراد ارائه می شود و پاسخگو بر اساس تشخیص خود ، جواب ها را در آن می نویسد. هدف از ارائه پرسشنامه کسب اطلاعات معین در مورد موضوعی مشخص است . بزرگ بودن گروه یا جامعه مورد مطالعه ، یکی از دلایل مهم برای استفاده از پرسشنامه است ؛ چرا که امکان مطالعه نمونه های بزرگ را فراهم می آورد .کیفیت تنظیم پرسشنامه در به دست آمدن اطلاعات صحیح و درست و قابل تعمیم بسیار با اهمیت است. بر اساس نحوه اجرای پرسش نامه و نیز نوع سوالات پرسشنامه می توان آن را به انواع مختلف تقسیم نمود.
طبقه بندی بر اساس ماهیت پرسشنامه
• پرسشنامه باز: در این نوع پرسشنامه با سوالات باز روبرو هستیم . در اینجا پاسخگو می تواند بدون محدودیت هر پاسخی را که مدنظرش باشد در مورد آن پرسش بنویسد و یا در آن زمینه توضیح دهد . در این گونه سوالات ، اطلاعات دقیق تر ، کامل تر و دارای ارزش بیشتر هستند ، ولی طبقه بندی و نتیجه گیری از آن ها مشکل تر و به تجربه زیاد نیازمند است.
• پرسشنامه بسته : برای هر پرسش تعدادی گزینه و پاسخ انتخاب شده است که فرد پاسخ دهنده باید یکی از آن ها را به عنوان پاسخ برگزیند.هر یک از پاسخ ها به گونه ای تنظیم شده است که در عین منطقی بودن برای آن سؤال ، از پاسخ مربوط به دیگر سوالات مجزاست . در اینجا پاسخ ها را می توان به سرعت نوشت و تجزیه و تحلیل و طبقه بندی پاسخ ها نیز ساده تر است ، اما اطلاعات به دقت و کاملی پرسش نامه باز نیست.
طبقه بندی بر اساس نحوه اجرا
• پرسش نامه همراه با مصاحبه : این پرسشنامه همان مصاحبه انعطاف ناپذیر است که به صورت حضوری پرسش ها از افراد پرسیده می شود و پاسخ ها را پرسشگر در برگه پرسشنامه وارد می کند.
• پرسشنامه پستی: پرسشنامه برای افراد از طریق پست ارسال می شود. فرد پس از تکمیل آن را برای محقق عودت می دهد .
• پرسشنامه الکترونیک : در این نوع از پرسشنامه که به تازگی موارد استفاده از آن گسترش یافته است ، محقق با استفاده از شبکه های اطلاع رسانی و اینترنت ،اقدام به ارسال پرسشنامه الکترونیک برای افراد می کند و افراد پاسخ ها را در همان پرسشنامه وارد و با پست الکترونیک برای محقق بازمی گردانند. در برخی موارد ممکن است افراد نسخه ای از پرسشنامه را چاپ کرده و بعد از پاسخگوئی به شکل پستی بازگردانند.
نکات مهم در طراحی پرسشنامه
داشتن یک مقدمه رسا، جذاب و واضح در ابتدای پرسشنامه
وجود پرسشهای قابل فهم و خالی از ابهام
قرار دادن پرسش های حساس و مهم در پایان پرسش نامه
استفاده از پرسش های باز و بسته به همراه هم
در هنگام نوشتن پرسشنامه باید دقت نمود تا ابتدا از پرسش های زمینه ای استفاده گردد وسپس به پرسش هایی که در زمینه موضوع طراحی شده اند ، رسید .

تجزیه و تحلیل داده ها

وقتی سخن از تجزیه و تحلیل داده ها به میان می آید ، این تصور حاصل می شود که منظور تجزیه و تحلیل داده ها تنها به شیوه آماری است ، در صورتی که چنین نیست و این شیوه فقط یکی از طرق مهم تجزیه و تحلیل است که برای تحقیقات و داده هایی به کار می رود که جنبه آماری داشته باشند . تحقیقات فراوانی وجود دارد که فاقد جنبه آماری است و عمدتاً متکی به اسناد و مدارک و شهود و ادراک و تحلیل عقلانی است . و این گونه تحقیقات نیز از فرایند کامل تحقیق علمی تبعیت می کند و دارای مرحله تجزیه و تحلیل است . بنابراین ، تجزیه و تحلیل ، به طور کلی بر دو قسم است : تجزیه و تحلیل کمّی و تجزیه و تحلیل کیفی.
برخی روش پژوهان ، تجزیه و تحلیل کمّی را به تحلیل توصیفی و تحلیل تبیینی (یا علّی) طبقه بندی کرده اند . در سطح تحلیل کمی توصیفی چگونگی توزیع داده های تجربی هر یک از متغیرهای مستقل و وابسته از طریق شاخص های آماری مناسب بیان می شود.
در سطح تحلیل تبیینی با علت کاوی سر و کار داریم و رابطه علّی میان متغیرها جستجو می شود. البته برخی دیگر ، تجزیه و تحلیل مقایسه ای را هم به انواع تجزیه و تحلیل کمّی اضافه کرده اند.
همچنین تحلیل کیفی در سه سطح قابل انجام است : توصیف ، تبیین و تفسیر .
 تجزیه و تحلیل کمّی
تحلیل توصیفی با تحقیق توصیفی و تحلیل تبیینی با تحقیق تبیینی سازگار است . با وجود این در تحقیق تبیینی ، تحلیل توصیفی نیز انجام می شود .تحلیل کمّی در شرایطی کاربرد دارد که مفاهیم از طریق معرف های تجربی کمّی اندازه گیری شده باشد.
ابزار تحلیل کمی ، تکنیک های آماری است . در تحلیل کمی واقعه را از بیرون می کاویم . تحلیل کمی یکی از روش های استدلال تجربی در باب فرضیات علمی است . تحلیل کمی استدلالی آماری است . این استدلال شواهد تجربی را برای ابطال یا قبول راه حل نظری مسئله در اختیار ما قرار می دهد . نتیجه تحلیل کمی نیازمند تحلیل تئوریک است و حتی می توانیم آن را معنا کاوی کنیم.
تحلیل کمی بی نیاز از تحلیل کیفی نیست . محقق به منظور تکمیل تحلیل و دستیابی به بسندگی معنایی ، نیازمند آن است که تحلیل کمی را با تحلیل کیفی همراه سازد . تحلیل کیفی بار معنایی یافته های کمی را روشن تر می نماید . در سطح تحلیل توصیفی ، آماره های توصیفی مانند میانگین ، واریانس ، انحراف استاندارد ، میانه و مد مورد استفاده قرار می گیرد . در سطح تحلیل تبیینی ، تکنیک های آماری چند متغیری به کار رفته می رود.
تجزیه و تحلیل کیفی
به طور کلی در مواردی که توجه بیشتر به صفتهای فردی معطوف است ، احتمالاً هیچ یک از روش های تحلیل کمی به کار رفته نمی آیند . در تحلیل کیفی، داده های گردآوری شده از نوع داده های کیفی هستند ؛ البته ممکن است داده های تجربی کمی نیز باشند ؛ در این صورت باید از این داده ها طبق منطق تحلیل کیفی استفاده کرد. پیش نیاز مهم هر تحلیل کیفی ؛ از آن جا که محقق ابزار عمده در جمع آوری و تجزیه و تحلیل داده های کیفی است ، باید قبل از شروع تکلیف یا مسئله مورد بررسی ، دارای برخی ویژگی ها باشد. مهم ترین این ویژگی ها آن است که محقق باید پیش داوری ها ،دیدگاه ها ، یا مفروضاتی را که ممکن است در تجزیه و تحلیل داده ها تداخل ایجاد کند کاهش دهد و یا حداقل از آن ها آگاه شود. این ویژگی به محقق کمک می کند تا دیدگاه های شخصی خود را کمتر دخالت داده و یک پدیده را همان گونه که هست مورد بررسی قرار دهد.
تحلیل کیفی را باید رویکرد مسلط بر تحقیقات دوره فرا مدرن و محصول انتقادات مکتب انتقادی فرانکفورت از روش های کمّی دانست که گستره وسیعی از علوم انسانی را در برگرفته است . «اساس بخش عمده ای از اطلاعات مربوط به تأثیر ایدئولوژی ، دین ، فرهنگ، سیاست ، اخلاق و مانند آن را بر کنش و رفتار انسان ، که موضوع مطالعه بسیاری از رشته های علوم انسانی است ، می توان با استفاده از روش تحلیل کیفی و عقلی ، تجزیه و تحلیل نمود» .
همچنین مطالعات مردم شناسی و آداب و رسوم و روابط اجتماعی و نیز مطالعات مربوط به تحلیل محتوا جملگی در حوزه تحقیقات کیفی قرار می گیرند ، هر چند ممکن است از روش های کمی نیز بهره ببرند. به طور کلی تحقیقاتی که نوعاً کتابخانه ای و نظری هستند و اطلاعات به وسیله ابزارهای سنجش مربوط نظیر فیش ، جدول ، کارت و امثال آن گرد آوری می شود، از نوع تحقیقات کیفی هستند . روش های تحلیل کیفی ؛ در تحقیقات کیفی محقق می تواند از طریق استدلال قیاسی و استقرائی ، تمثیل و تشبیه ، نشانه یابی ، تجرید ، تشخیص تفاوت و تمایز ، مقایسه و … که جملگی به کمک تفکر و تعقل و منطق صورت می پذیرد ، داده های گردآوری شده را ارزیابی و تجزیه و تحلیل نموده ، با ذهن مکاشفه ای خود نتیجه گیری کند.
یکی از مبانی و معیارهایی که محقق در تحقیقات کیفی و نیز کمّی می تواند از آن ها استفاده کند قضایای کلی علمی و نیز معیارهای منطقی هستند که آن ها را در فصل ادبیات مسئله و مباحث نظری تدوین نموده است . محقق می تواند داده و اطلاعات کسب شده را با این قضایا و معیارها مقایسه کند و از آن ها نتیجه گیری نماید ؛ زیرا قضایای کلی و معیارهای منطقی ، قوانین مسلم اجتماعی و انسانی هستند که روابط بین متغیرهای اجتماعی و انسانی را منعکس می نمایند ؛ بنابراین ، محقق به عنوان یک مبنای مقایسه در تحلیل کیفی می تواند از آن ها استفاده نموده ، نتیجه گیری کند؛ مثلاً اگر یک محقق تاریج درباره علل سقوط یک دولت و حکومت مطالعه می کند ، می تواند مدارک و اسناد و شواهد و نشانه هایی را که در مرحله گردآوری اطلاعات جمع آوری نموده با قضایای کلی علمی و معیارهای منطقی مقایسه کند و بدین ترتیب آن ها را مورد ارزیابی قرار دهد. طبعاً ، چنانچه شواهدی دال بر ظلم و ستم یا سستی و کاهلی و خوش گذرانی در رفتار و کردار دولت حاکم یافت ، می تواند آن را علت بروز برخی از پدیده ها بداند و برای مثال بین متغیر مستقل و ظلم و ستم با متغیر تابع سقوط حکومت رابطه برقرار سازد.
تجزیه و تحلیل توصیفی
در این نوع تجزیه و تحلیل ، اگر تجزیه و تحلیل به صورت کمّی باشد، پژوهشگر داده های جمع آوری شده را با استفاده از شاخص های آمار توصیفی ، خلاصه و طبقه بندی می کند. به عبارت دیگر ، در تجزیه و تحلیل توصیفی پژوهشگر ابتدا داده های جمع آوری شده را با تهیه و تنظیم جدول توزیع فراوانی خلاصه می کند و سپس به کمک نمودار آن ها را نمایش می دهد و سرانجام ، با استفاده از سایر شاخص های آمار توصیفی آن ها را خلاصه می کند . معروف ترین و در عین حال پر مصرف ترین شاخص های آمار توصیفی عبارت اند از : میانگین ، میانه و انحراف استاندارد .
ولی اگر تجزیه و تحلیل کیفی باشد ، در تحلیل توصیفی چگونگی صفات هر یک از متغیرهای موجود ، در تحلیل تشریح می شود. در این سطح ، نظام معانی متن یا واقعه جدا از زمینه های اجتماعی آن تحلیل می گردد.
تجزیه و تحلیل مقایسه ای
در تجزیه و تحلیل مقایسه ای علاوه بر این که اطلاعات جمع آوری شده به صورت توصیفی مورد تجزیه و تحلیل قرار می گیرند ، با یک دیگر نیز مقایسه می شوند. سؤالی که در این تجزیه و تحلیل مطرح است این است که آیا شاخص آماری محاسبه شده بزرگ تر یا کوچک تر از شاخص آماری دیگر است ؟ به این معنی که دو یا چند شاخص آمار توصیفی – میانگین ، میانه ، انحراف استاندارد و واریانس – مورد مقایسه واقع می شوند . به عنوان مثال ، ممکن است شما در دو یا چند کلاس ریاضی مقایسه کنید و مشخص سازید که بین پیشرفت تحصیلی این دو کلاس در درس ریاضی اختلاف معنی داری وجود دارد یا خیر ؟ به عبارت دیگر علاقه مندیم که میانگین دو کلاس را با استفاده از یک آزمون آماری مقایسه کنیم و مشخص سازیم که آیا بین آنها اختلاف آماری معنی داری وجود دارد؟در چنین شرایطی وقتی گفته می شود که بین میانگین دو کلاس تفاوت معنی داری وجود دارد ، منظور این است که یافته پژوهش دارای اعتبار است و آنچه به دست آمده است ناشی از شانس یا تصادف نیست.
تجزیه و تحلیل علّی یا تبیینی
در تجزیه و تحلیل کمی علّی ، ابزار یا شاخص های آماری به کار رفته برده شده همانند روش هایی است که در تجزیه و تحلیل مقایسه ای مورد استفاده قرار می گیرد. تفاوت عمده بین این دو روش در این است که در تجزیه و تحلیل علّی ، روابط علت و معلولی بین متغیرهای مستقل و وابسته مورد بحث و بررسی قرار می گیرد و در پژوهشگر با رد یا تأیید فرض های آماری به تأیید یا رد روابط و معلولی می پردازد.اگر تجزیه و تحلیل کیفی باشد، تبیین و علت کاوی به این شکل انجام می شود که زمینه های اجتماعی – تاریخی تأثیرگذار بر متن یا واقعه مطالعه و با هدایت تئوری تحلیل می شود. و واقعه در قالب قانون کلی، تبیین می شود. در این سطح از قاعده تبیین قیاسی – قانونی استفاده می شود.
تجزیه و تحلیل تفسیری
این تحلیل را تجزیه و تحلیل تأویلی یا تفهمی نیز می نامند . این تحلیل ، در واکنش به روش های تحلیلی کمّی متأثر از تجربه گرایی دُگم به وجود آمد و بر پایه انسان مختار و اراده مند به تفسیر انسان و رفتارهای اجتماعی او می پردازد و معتقد است هر رفتاری دارای مجموعه ای از مبانی فکری و ارادی و انگیزشی زیرساختی و پنهانی است که باید آن را کشف نمود. بنابراین ، «پیش فرض تحلیل تفسیری آن است که پدیده ها و کنش های اجتماعی افراد ماهیتاً معنادار هستند . اساساً تحلیل تفسیری در مقام یکی از روش های تحلیل شواهد تجربی، درصدد بازگو کردن و نشان دادن معنای نهفته در متن یا واقعه درون زمینه است .در تحلیل تفسیری دو عنصر کلیدی وجود دارد: متن یا واقعه مورد مطالعه و زمینه . متن مربوط به پژوهش هایی است که مسئله تحقیق آنها از نوع نوشتاری یا گفتاری است ؛ مانند تحلیل گفتمان. منظور از واقعه رفتارهای افراد و پدیده های اجتماعی مثلا شعائر ، دموکراتیزاسیون ، انقلاب و نابرابری های اجتماعی است . در تحلیل تفسیری به زمینه معنا رجوع می گردد ؛ آن گاه متن یا واقعه درون آن زمینه مفهوم می شود. در اینجا از واقعیت بیرونی به واقعیت درونی می رویم و به اعماق و درون متن و وقایع راه می یابیم .از نظر روش شناختی برای زمینه می توان دو بعد در نظر گرفت.
زمینه معرفتی
زمینه اجتماعی
زمینه معرفتی ، متن کلی تر و بزرگ تری است که متن خاصی بخشی از آن در نظر گرفته می شود؛ آن گاه معانی نهفته در آن درون متن گسترده تر و کلی تر تأویل می شود. این سخن مانند فهم معنای یک کلمه در درون ساختار جمله است . زمینه معرفتی می تواند یک متن نوشتاری یا گفتاری باشد.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *